Lives of the others (2006)

Bài viết tiết lộ nội dung và đoạn kết)

 

Trong nhiều năm trở lại đây, những bộ phim thành công của Đức mà tôi xem đều dính dáng đến sự sụp đổ của bức tường Berlin, về sự sụp đổ của xã hội chủ nghĩa và niềm thương nhớ những giá trị cao đẹp của Đông Đức trong thời xã hội chủ nghĩa. Chẳng hạn như Goodbye Lenin, câu chuyện về một thanh niên Đông Đức vì sợ mẹ của mình sẽ lên cơn đau tim nếu bà biết được rằng bức tường Berlin đã sụp đổ trong lúc bà bị hôn mê trong bệnh viện, đã tìm mọi cách xây dựng nên một ‘xã hội xã hội chủ nghĩa’ xung quanh bà để che dấu sự thật. Chẳng hạn như Edukators về những thanh niên Đức của ngày hôm nay vẫn sống theo lý tưởng xã hội chủa nghĩa, đòi hỏi sự bình đẳng công bằng trong xã hội, ‘giáo dục’ bọn nhà giàu bằng cách đột nhập vào nhà họ và để lại lời nhắn ‘Những ngày êm ả sung sướng đã qua’, để rồi vô tình buộc phải bắt cóc một tay tư bản kếch sù. Hành trình của họ cùng tên tư bản dẫn đến những cuộc đối thoại xoay quanh sự công bằng trong xã hội, khi mà tên tư bản nhớ lại thời trẻ đầy lý tưởng của mình cũng như những người thanh niên hôm nay, nhưng ‘dòng đời đưa đẩy’ đã biến ông ta thành kẻ ‘biến chất’ chỉ còn biết có tiền.

Cuộc đời của người khác cũng đặt bối cảnh xảy ra ở Đông Đức kéo dài từ trước khi bức tường Berlin sụp đổ cho đến sau sự kiện này vài năm. Câu chuyện bắt đầu vào năm 1984, Ở thời kỳ xã hội chủ nghĩa, chính quyền Đông Đức muốn giữ đất nước mình khỏi sự chống phá của các thế lực thù địch, đặc biệt là bọn đế quốc tư bản (cho phép tôi sử dụng những từ ngữ mà tôi đã được dạy từ hồi còn ngồi dưới mái trường xã hội chủ nghĩa cách đây hơn 15 năm). Chính vì thế, họ theo dõi tất cả những kẻ tình nghi ủng hộ cho Tây Đức. Máy nghe lén, máy quay lén cài khắp nơi trong mọi căn nhà. Nhân viên Stasi (cảnh sát chìm của Đông Đức) ngày đêm túc trực để báo cáo lại mọi nội dung trò chuyện, mọi hành động bất thường cũng như bình thường, kể cả chuyện làm tình! Giới văn nghệ sĩ, mà như một nhân vật cao cấp trong chính quyền Đông Đức trích dẫn từ một nhà xã hội chủ nghĩa lỗi lạc mà ông ta không nhớ tên (và một nhà biên kịch bị xem là có tư tưởng phản động đã nhắc lại đó là lời của Stalin), được gọi là ‘những kỹ sư tâm hồn’. Giới văn nghệ sỹ, ở mọi thời, mọi nơi, luôn là những ‘chiến sĩ chiến đấu bằng ngòi bút’. Họ không thể thay đổi vận mệnh đất nước, nhưng ho có khả năng ạo ra sự thay đổi. CHính vì thế, giới văn nghệ sĩ thường dễ bị xem là những kẻ phản động nhất. Để triệt tiêu khả năng của họ, những kẻ được xếp vào loại người thứ 4 trong 5 loại người có tiềm năng phản động mà Stasi phân loại, không cần phải đánh đập hay tra tấn mà chỉ cần cách ly những người này với thế giới bên ngoài, không cho tiếp xúc với con người cho dù đó là cai ngục. Sau 10 tháng biệt giam thì thả ra, những người này sẽ vĩnh viễn không bao giờ viết lách hay vẽ vời gì nữa cho dù không hề bị cưỡng chế sau đó. Minh chứng của cách hành xử này là một đạo diễn sân khấu nổi tiếng của Đông Đức lúc ấy, Albert Jerska. Sau 7 năm bị cho vào danh sách đen (xin lỗi, như lời của quan chức cao cấp nọ, làm gì có danh sách đen), ông không còn làm gì, sống ẩn dật, tránh xa mọi người và tự kết liễu cuộc đời mình.

Cái chết của Albert gây chấn động mạnh với Dreymann, một trong những ‘kỹ sư tâm hồn’ nổi tiếng nhất lúc ấy. Dreymann không chỉ thành công, anh còn biết cách ‘sống’ để chiều lòng những quan chức chính quyền, quen biết nhiều tai to mặt lớn và là nhà văn còn sót lại chưa bị theo dõi. Dreymann ủng hộ cho xã hội chủ nghĩa, những vở kịch của anh luôn ca ngợi sự cao đẹp của chế độ xã hội chủ nghĩa và anh hầu như hoàn toàn trong sạch.

Thế nhưng, trong mắt của Gerd Wiesler, một ‘tôi tớ tận tuỵ’ của chế độ xã hội chủ nghĩa, một người có niềm đam mê mãnh liệt với việc tra khảo những tên phản động, những kẻ tìm cách trốn khỏi Đông Đức hoặc giúp đỡ người khác vượt biên sang Tây Đức, những kẻ có tư tưởng ủng hộ tư bản, Dreymann không hẳn là một kẻ hoàn toàn trong sạch. Thật sự tôi không rõ động cơ mà Gerd muốn được theo dõi nhà riêng của Dreymann. Trong cảnh lần đầu HGW (viết tắt tên của Gerd Wiesler) thấy Dreymann tại buổi diễn ra mắt vở kịch của Dreymann, động tác máy quay tạo cho tôi một cảm giác là HGW bị cuốn hút bởi Dreymann, mà trong một tích tắc tôi đã nghĩ rằng HGW có tình cảm với nhà văn này. Cấp trên của HGW thì nhắc anh rằng đừng hó hé đụng đến Dreymann vì anh ta có nhiều bạn bè cao cấp, rất đáng ngại. Thế nhưng, họ được bật đèn xanh khi mà ông bộ trưởng Bruno Hempf muốn Stasi phải tìm ra một bằng chứng nào đó cho thấy Dreymann là một tên phản động, bởi Bruno có tình ý với bạn gái của Dreymann, nữ diễn viên xinh đẹp nổi tiếng Christina-Maria. Dù Bruno, bằng thế lực và địa bị của mình, đã nhiều lần cưỡng ép Christina-Maria quan hệ tình dục với ông ta nếu muốn yên ổn ‘làm nghệ thuật’, ông ta vẫn muốn độc chiếm cô.

HGW bắt đầu theo dõi cuộc đời của Dreymann.

Nghệ thuật là một thứ quyến rũ đáng sợ. Nó làm nhụt chí cách mạng. Như Dreymann nhắc lại lời của Lênin khi Lênin nghe bản nhạc cổ điển của Beethoven, ông ta đã nói ‘nếu cứ nghe âm nhạc này, tôi sẽ không thể nào làm cách mạng’, bởi nó quá đẹp, quá quyến rũ, quá say đắm. Khi Dreymann nghe tin Jerska tự sát, anh ngồi bên cây đàn piano để đánh bản Bản tình ca dành cho người tốt mà Jerska tặng anh trong dêm sinh nhật lần thứ 40. ‘Anh tin rằng nếu ai thật sự nghe bản nhạc này, thật sự nghe và hiểu bản nhạc này, làm sao họ có thể là người xấu được’ – Dreymann nói.

HWG đã nghe bản nhạc ấy qua máy nghe lén… Gương mặt của HWG không lạnh lùng vô nhân tính như mọi khi. Đâu đó trong tâm trí HWG, một con người khác ngủ yên bao lâu bỗng bị đánh thức…

Sau cái chết của Jerska, Dreymann hiểu rằng anh không thể cứ mãi là một nhà văn chỉ biết làm chiều lòng chính quyền. Anh phải đứng về phía con người, phải có tiếng nói. Anh bắt đầu viết một bài báo vê vấn nạn tự sát ở Đông Đức để đăng trên tờ Spielgen của Tây Đức. Stasi truy tìm tác giả của bài báo. Vì tất cả mọi loại máy đánh chữ, mọi loại mực đều để lại dấu tích để Stasi có thể truy ra nguồn gốc của bản thảo do ai viết, Dreymann đã sử dung một máy đánh chữ ‘bất hợp pháp’ của người bạn anh lén đem sang. Anh phải cất giấu máy đánh chữ đó trong nhà.

Bruno đề nghị Stasi khám xét nhà của Dreymann. Christa-Maria bị bắt để tra khảo. Và số phận Dreymann, vì vẫn nghĩ rằng nhà mình là nơi an toàn nhất khi không bị nghe lén, đã bị đẩy đến sự nguy hiểm…

Điều mà tôi thích nhất ở bộ phim này là sự tiết chế cảm xúc của câu chuyện. Không quá bi lụy, không quá cực hữu, không tạo ra những con người xấu xa tồi tệ hay tốt đẹp hoàn toàn. Các nhân vật đều có nhiều tầng lớp nội tâm, nhưng lại không quá phức tạp. Cũng dễ dàng thấy đâu đó những con người này trong cuộc sống. Diễn viên gần như ‘ăn’ vào nhân vật, đặc biệt là diễn viên thủ vai HGW. Gương mặt lạnh như tiền, không sức sống của ông khiến người ta cảm thấy sợ hãi con người này, nhưng rồi nhanh chóng mất đi cảm giác ấy khi ông ta nở nụ cười, khi đôi mắt ông long lanh như Christa-Maria trong quán rượu, khi ông lầm lũi đi trên đường phố Đông Đức hai năm sau khi bức tường Berlin sụp đổ, mà ông lúc này chỉ là một nhân viên bưu điện. Nếu như đạo diễn không ‘tiết chế cảm xúc’ thì có khi tôi cũng chảy nước mắt ở giây cuối cùng của bộ phim.

Cũng nói thêm rằng, nhân vật chính của phim không phải là Greymann mà là HGW, về hành trình thay đổi nhận thức của ông, từ một người hầu như không có chút tình cảm, không cảm xúc, không đời sống, không khiếu hài hước, trở thành một con người biết yêu, biết hạnh phúc, biết đau khổ.

Cuộc đời người khác đoạt 8 giải thưởng điện ảnh của Đức, được đề cử cho giải Phim nói tiếng nước ngoài xuất sắc tại Quả cầu vàng và Oscar, dù tác giả của phim Florian Henckel von Donnersmarck là người lần đầu tiên viết kịch bản và làm đạo diễn.

Das Leben der Anderen (2006) – The Lives of Others

Kịch bản và đạo diễn: Florian Henckel von Donnersmarck

Diễn viên: Ulrich Mühe (Hauptmann Gerd Wiesler), Martina Gedeck (Christa-Maria Sieland), Sebastian Koch (Georg Dreyman)

I hope this movie win Oscar for Best Foreign Language 2007. So amazing. I prefer this movie to Pan’s Labyrinth. Review later.